Кілт сөздер
фитопатогендер
биологиялық қауіпсіздік
«Бір денсаулық»
фитосанитарлық мониторинг
молекулалық диагностика
қашықтықтан зондтау
биологиялық бақылау
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Аңдатпа
Мақалада өсімдік ауруларының қоздырғыштарын бақылау мен өсімдік биоқауіпсіздігі туралы әдеби деректерге шолу жасалды. Шығын үлкен. Негізгі азық-түлік дақылдары жыл сайын фитопатогендердің кесірінен өнімнің 13-22%-ын жоғалтады. Жұмыста ауруларды басқарудың негізгі тәсілдері қарастырылады: агротехникалық және карантиндік шаралар, төзімді сорттар селекциясы, химиялық қорғау және биологиялық бақылау агенттері. Өсімдік биоқауіпсіздігі «Бір денсаулық» (One Health) тұжырымдамасының бөлігі ретінде талданады, өйткені өсімдік денсаулығы азық-түлік қауіпсіздігімен, экожүйе тұрақтылығымен және адам денсаулығымен тікелей байланысты. Мониторинг пен тәуекелді бағалаудың, жергілікті қауымдастықтарды тартудың және гермоплазма алмасу кезіндегі карантиндік бақылаудың рөлі көрсетілген. Диагностика әдістері кезең-кезеңімен салыстырылады: көзбен бағалау мен микроскопиядан бастап серологиялық тәсілдерге (ELISA, LFD), ПТР-дың түрлі нұсқаларына және изотермиялық амплификацияға (LAMP, RPA) дейін. Қашықтықтан зондтауға жеке тоқталдық: гиперспектрлік, мультиспектрлік және жылулық түсірілім, ұшқышсыз ұшу аппараттары, жасанды интеллект пен IoT датчиктері. Бірақ бірде-бір әдіс жалғыз өзі жеткіліксіз. Ауруды ерте анықтау үшін далалық жылдам тесттер мен қашықтықтан зондтауды зертханалық молекулалық растаумен ұштастыру керек, ал бұл ұштастыру ұлттық фитосанитарлық бақылау жүйесінің негізіне айналуы тиіс.