Кілт сөздер
Дәйексөзді қалай келтіруге болады
Аңдатпа
Орталық Азияның тау жүйелері флоралық алуантүрліліктің маңызды орталықтары болып табылады. Алайда көптеген жабайы таксондардың таралуы туралы кеңістіктік тұрғыдан репрезентативті және таксономиялық жағынан тексерілген деректер әлі де толық емес. Бұл зерттеудің мақсаты — Шығыс Қазақстандағы Тарбағатай тау жүйесінде Rosa L. туысына қатысты көпжылдық, географиялық координаттармен байланыстырылған бақылау деректерінің таксономиялық құрылымын, кеңістіктік таралуын, шоғырлану дәрежесін, құжатталған жергілікті түр байлығын және сапасын сандық тұрғыдан бағалау.
Бастапқы деректер жиынтығы 2019–2026 жылдары тіркелген 127 бақылауды қамтыды. Таксономиялық сүзгілеуден кейін талдауға 109 бірегей координатқа сәйкес келетін Rosa туысының 118 жазбасы енгізілді. Олардың 61-і (51,7%) түр деңгейіне дейін анықталған, ал 57-сі (48,3%) Rosa sp. деңгейінде қалды. Деректер жиынтығына R. spinosissima (33 бақылау), R. laxa (13), R. platyacantha (10), R. alberti (4) және R. canina (1) түрлері кірді. Орналасу дәлдігі 100 м немесе одан жоғары болған 96 жазба қайталанатын координаттар алынып тасталғаннан кейін 88 бірегей орынға сәйкес келді.
Ең жақын көрші әдісімен жүргізілген талдау орналасуы жоғары дәлдікпен тіркелген орындардың айқын кеңістіктік шоғырлануын көрсетті: ең жақын көршіге дейінгі бақыланған орташа қашықтық 0,75 км болды, ал толық кеңістіктік кездейсоқтық моделінің 999 іске қосылуы бойынша күтілетін орташа қашықтық 3,02 км құрады (эмпирикалық p = 0,001). Тор ұяшықтары бойынша кеңістіктік сирету нәтижесінде жоғары дәлдіктегі 96 бақылау өлшемі 1 × 1 км болатын 32 ұяшыққа және 2 × 2 км болатын 26 ұяшыққа сәйкес келді. Бұл бақылау маршруттары мен бақылаушыларға байланысты іріктеудің елеулі біржақтылығын көрсетеді. Түр деңгейіне дейін анықталған, жоғары дәлдіктегі жазбалар өлшемі 5 × 5 км болатын 14 ұяшықта тіркелді. Құжатталған ең жоғары түр байлығы төрт түрге тең болып, зерттелген кеңістіктік шоғырдың орталық бөлігіндегі екі ұяшықта байқалды.
Тек 15 жазба (12,7%) «Зерттеу деңгейі» (Research Grade) мәртебесіне ие болды, ал 103 жазба (87,3%) «Анықтауды қажет етеді» (Needs ID) санатына жатқызылды. Алынған нәтижелер популяциялардың демографиялық құрылымын емес, құжатталған тіркелімдер жиынтығының құрылымын сипаттайды. Олар әрі қарай сараптамалық тексеру, стандартталған мониторинг және кеңістіктік іріктеу біржақтылығын міндетті түрде ескере отырып, түрлердің таралуын модельдеу үшін қайта өндіруге болатын кеңістіктік негіз қалыптастырады.