БИОЛОГИЯ КАФЕДРАСЫНЫҢ ГЕРБАРИЙ ҚОРЫНЫҢ КОЛЛЕКЦИЯЛАРЫН ЦИФРЛАНДЫРУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ GBIF ПЛАТФОРМАСЫНДА ОРНАЛАСТЫРУ
Қазақстанның өңірлік университеттеріндегі гербарий коллекциялары деректердің цифрлық форматының болмауына байланысты халықаралық ғылыми айналымнан тыс қалып келеді. Бұл жұмыс осы олқылықты М. Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университетінің «Биология» кафедрасының гербарий қорына қатысты жоюға бағытталған. Зерттеу материалы ретінде 1957–2025 жылдар аралығында жиналған тоғыз тұқымдасқа – Boraginaceae, Labiatae, Solanaceae, Scrophulariaceae, Orchidaceae, Liliaceae, Ericaceae, Convallariaceae, Fabaceae және Asteraceae – жататын 925 гербарий үлгісі пайдаланылды. Коллекцияға өткен ғасырдың ортасындағы тарихи үлгілер де, соңғы далалық зерттеулердің материалдары да кіреді. Цифрландыру жұмысы Darwin Core (DwC) халықаралық стандартына сәйкес жүргізілді. Деректердің дұрыстығы GBIF валидаторы арқылы тексерілді, содан кейін жиынтық IPT платформасында орналастырылып, GBIF жаһандық порталында жарияланды, бұл оның ашықтығын және халықаралық биоалуантүрлілік деректері инфрақұрылымына кірігуін қамтамасыз етті. Таксономиялық талдау нәтижесінде орман, шалғын және шалғын-дала қауымдастықтарына тән түрлердің басым екені анықталды, бұл өңірдің өсімдік жамылғысының ерекшеліктеріне сәйкес келеді. Коллекцияның уақыттық қамтуы 70 жылдан астам кезеңді қамтиды, бұл флористикалық жинау динамикасын ұзақ мерзім бойы қадағалауға мүмкіндік береді. Географиялық талдау әкімшілік аудандар бойынша табылымдардың біркелкі бөлінбегенін көрсетті, ең көп үлгі Солтүстік Қазақстан облысының Қызылжар ауданынан алынған. Алынған цифрлық деректер жиынтығы флористикалық, экологиялық-географиялық және таксономиялық зерттеулер үшін құнды болып табылады, гербарий қорын сақтауға ықпал етеді және оны білім беру мен табиғат қорғау саласында пайдалану мүмкіндіктерін кеңейтеді.
флора, гербарий жинақтары; сандық мәліметтер базасы, цифрландыру; GBIF; Darwin Core; IPT; геореференция.
Авторлық құқық (c) 2026 Г.С. Тлеубергенова, М.Ж. Шарипова, Е.В. Галактионова (Автор)
ШЫҒЫС ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ТАУ ЖОТАЛАРЫНЫҢ АҒАШ-БҰТА ӨСІМДІКТЕРІ ЭКСТРАКТТАРЫНЫҢ ФОСФАТТЫ-БУФЕРЛІК ЖҮЙЕДЕГІ САПАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Мақалада Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның әртүрлі тау жоталарында таралған ағаш-бұта өсімдіктерінің жапырақтары мен жемістерінен алынған фосфатты-буферлік экстракттардың сапалық ерекшеліктері зерттелді. Зерттеу нысандары ретінде Rosa acicularis, Rosa albertii, Rosa tarbagataica, Prunus armeniaca және Prunus bucharica түрлерінің үлгілері пайдаланылды. Экстракция рН 7,0 деңгейіндегі 50 мМ фосфатты-буферлік ерітінді көмегімен жүргізілді. Алынған экстракттардың түсі, лайлану дәрежесі, тұнба түзілуі және тұрақтылығы бағаланды. Зерттеу нәтижелері өсімдік түрлері мен зерттелген мүшелер арасында айқын сапалық айырмашылықтардың бар екенін көрсетті. Жапырақтардан алынған экстракттар негізінен қою жасыл немесе қоңыр-жасыл түсті болып, лайлану деңгейінің жоғары болуымен сипатталды. Ал жемістерден алынған экстракттар сарғыш немесе ашық қоңыр түсті болып, салыстырмалы түрде мөлдірлігі жоғары болды. Rosa туысына жататын үлгілерде лайлану мен тұнба түзілу деңгейі жоғары байқалса, Prunus туысының жеміс экстракттары салыстырмалы тұрақтылығымен және төмен лайлануымен ерекшеленді. Алынған нәтижелер фосфатты-буферлік жүйенің өсімдік ұлпаларынан экстракттар алуға жарамды орта екенін және әртүрлі өсімдік түрлерінің экстракттарының сапалық ерекшеліктерін салыстырмалы бағалауға мүмкіндік беретінін көрсетті. Зерттеу нәтижелері кейінгі биохимиялық талдауларды жоспарлау үшін бастапқы деректер ретінде пайдаланылуына мүмкіндік береді.
50 мМ фосфатты буфер, өсімдік ұлпалары, экстракттардың сапалық сипаттамалары, лайлану, тұнба түзілуі, Rosa, Prunus.
Авторлық құқық (c) 2026 А.Б. Мырзагалиева, Е. Жигер, С.Б. Абеуова, М.Ж. Шарипова, Л.П. Хлебова, А.Е. Оразов (Автор)
«КӨКШЕТАУ» МЕМЛЕКЕТТІК ҰЛТТЫҚ ТАБИҒИ ПАРКІ АУМАҒЫНДАҒЫ ОРМАНДЫ-ДАЛА АЙМАҒЫНДА ҚЫЛҚАНЖАПЫРАҚТЫ АҒАШ ТҮРЛЕРІНЕ ЖҮРГІЗІЛГЕН ДЕНДРОХРОНОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР: БЕС ФИЛИАЛДЫҢ САЛЫСТЫРМАЛЫ СИПАТТАМАСЫ
Бұл мақалада «Көкшетау» мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің бес филиалында – Зеренді, Арықбалық, Шалқар, Айыртау және Орманды бұлақ аумақтарында жүргізілген дендрохронологиялық зерттеулердің нәтижелері ұсынылған. Зерттеу кәдімгі қарағай (Pinus sylvestris L.) және сібір балқарағайы (Larix sibirica Ledeb.) ағаштарының жылдық сақина үлгілерін талдауға негізделді. Зерттеу барысында жергілікті хронологиялардың негізгі статистикалық сипаттамалары анықталды, оның ішінде хронология кезеңі (1813-2025 жж.), орташа радиалдық өсім, стандартты ауытқу, орташа сезімталдық (MS), серияаралық корреляция (RBAR), синхрондылық (GLK) және популяциялық сигналдың айқындылығы (EPS) көрсеткіштері қарастырылды. Нәтижелер Зеренді учаскесінде радиалдық өсімнің ең жоғары көрсеткіштері (1,42 шартты бірлік), сондай-ақ сезімталдықтың (MS=0,38) және серияаралық корреляцияның (RBAR=0,68) ең жоғары мәндері байқалғанын көрсетті, бұл аталған учаскедегі ағаштардың климаттық факторларға айқынырақ жауап беретінін дәлелдейді. Зерттелген барлық хронологиялар жоғары сенімділікпен сипатталады (EPS>0,85), бұл олардың климаттық реконструкциялар жүргізуге жарамдылығын растайды. Алынған деректер Солтүстік Қазақстанның орманды-дала аймағындағы қылқанжапырақты ағаш түрлерінің радиалдық өсіміне климаттық факторлардың әсерін одан әрі зерттеуге негіз болады.
дендрохронология, жылдық сақиналар, кәдімгі қарағай, сібір балқарағайы, орманды-дала аймағы, Көкшетау ұлттық паркі, радиалдық өсім, климат.
Авторлық құқық (c) 2026 Ш.Б. Абилова, А. Б. Карабалаева (Автор)
БҰҚТЫРМА СУ ҚОЙМАСЫНДАҒЫ БЕНТОС ОМЫРТҚАСЫЗДАР ҚАУЫМДАСТЫҚТАРЫ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ (ЕРТІС БАССЕЙНІ)
Мақалада Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылығы министрлігінің «Су биологиялық ресурстарын сақтау және тұрақты пайдалану мақсатында су айдындарының әлеуетін бағалау және қор динамикасын модельдеу негізінде кешенді зерттеулер жүргізу» ғылыми-техникалық бағдарламасы (BR23591095) аясында Ертіс өзені алабындағы Бұқтырма су қоймасының өзен алаптарында жүргізілген зерттеулердің нәтижелері ұсынылған. Жұмыста 2021-2025 жылдар аралығындағы қазіргі экологиялық жағдайлардағы Бұқтырма су қоймасы макрозообентосының таксономиялық құрамы туралы заманауи деректер келтірілген. Түптік омыртқасыздардың таксономиялық құрамы мен басым топтары анықталып, макрозообентостың жылдар арасындағы өзгергіштігі талданды. Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде зерттелген акваториядағы зообентос 29 таксономиялық бірлікпен ұсынылды. Таксондардың ең көп саны 2023 жылы тіркелді - 21 таксон, одан кейін 2024-2025 жылдары ішінара қалпына келумен қатар төмендеу байқалды. Кездесу жиілігі бойынша азқылтанды құрттар (Oligochaeta gen. sp.) елеулі үлес қосты. Хирономидтер зообентостың түрлік байлығын қалыптастырудағы үлесімен ерекшеленді, шаянтәрізділер саны бойынша басым болды, ал моллюскалар зерттеу кезеңінде өзгермелі таралуымен және орташа әртүрлілігімен сипатталды.
макрозообентос, таксономиялық құрам, құрылым, динамика, түптік омыртқасыздар, Бұқтырма су қоймасы, Ертіс өзені алабы.
Авторлық құқық (c) 2026 Г.Т. Надирбаева, Г.К. Куанышбекова, О.И. Кириченко, С.Е. Базаров, Т.Н. Самарханов, А.Б. Мырзагалиева (Автор)
ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАН АУМАҒЫНДА КЕЗДЕСЕТІН PETROSIMONIA TRIANDRA (PALL.) SIMONK ГАЛОФИТІНІҢ ЭКОЛОГО-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖӘНЕ МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ЗЕРТТЕУ
Қазақстанның шөл және шөлейт аймақтарында топырақтың тұздануы кең таралған, бұл жағдай өсімдік жамылғысының құрылымына тікелей әсер етеді. Осындай экстремальды экологиялық ортада галофит өсімдіктер ерекше бейімделу механизмдері арқылы тіршілік етеді. Зерттеу жұмысының мақсаты – Орталық Қазақстан аумағында таралған Petrosimonia triandra (Pall.) Simonk. түрінің эколого-географиялық таралу заңдылықтарын және морфо-анатомиялық бейімделу ерекшеліктерін анықтау. Зерттеу барысында далалық геоботаникалық сипаттама, флористикалық талдау, микроскопиялық анатомиялық зерттеу және экологиялық-факторлық бағалау әдістері қолданылды. Нәтижесінде түрдің ксеро-галофиттік табиғаты, суккулентті паренхиманың дамуы, жапырақ редукциясы, қалың кутикула және тұз жинаушы вакуольдердің қалыптасуы анықталды. Алынған нәтижелер галофиттердің адаптациялық стратегияларын түсіндіруге және Орталық Қазақстанның сортаң экожүйелерін ғылыми тұрғыдан бағалауға мүмкіндік береді.
Petrosimonia triandra, галофит, ксеро-галофит, морфо-анатомия, экологиялық бейімделу, сортаң топырақ.
Авторлық құқық (c) 2026 А.Е. Сейтбекова, А.Т. Мамурова, Е.М. Турарова, А.С. Нурмаханова, Л.Н. Киекбаева (Автор)
СУ ЖИНАУҒА АРНАЛҒАН СВЕЙЛДЕРДІ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ҚОЛДАНУ: МЕЛИОРАЦИЯНЫ ЖАҚСАРТУ, ЭРОЗИЯНЫ БАҚЫЛАУ ЖӘНЕ ЫЛҒАЛДЫ САҚТАУ
Мақала су ресурстарын басқару және топырақ эрозиясының алдын алу үшін қолданылатын қарапайым гидротехникалық құрылымдар – свейлдерді зерттеу мен қолдануға арналған. Бұл технологияның тарихи бастаулары неолиттік революция кезеңінен бастау алады, сол кезде тасқын суларды ұстап қалу үшін шағын бөгеттер пайдаланылған. Мақалада свейлдердің ежелгі лимандық суару жүйелерінен бастап заманауи пермакультуралық жобалауға дейінгі эволюциясы талданып, олардың су ресурстарын басқарудағы артықшылықтары сипатталады. Свейлдер – рельефтің контурлық сызықтары бойымен қазылатын таяз арықтар, олар жерүсті ағын суларын ұстап, олардың топыраққа біртіндеп сіңуін қамтамасыз етеді. Олар су эрозиясының алдын алады, ылғалдың жиналуына ықпал етеді, судың сіңірілуін жақсартады және агроэкожүйелердің өнімділігін арттырады. Автор Қазақстан жағдайында олардың ерекше маңыздылығын атап өтеді, өйткені жиі болатын құрғақшылық пен су тасқындары тиімді эрозияға қарсы шараларды талап етеді. Свейлдерді қазіргі қолдану пермакультура тұжырымдамалары аясында да қарастырылады. Мақалада свейлдерді кеңінен насихаттауда және оларды тұрақты экожүйелерді басқару қағидаттарына енгізуде пермакультураның негізгі өкілдері П.А. Йоманс пен Б. Моллисонның рөлі көрсетіледі. Сонымен қатар, свейлдерді жоспарлау мен енгізуді оңтайландыруға мүмкіндік беретін және су ресурстарын басқару шараларының тиімділігін арттыратын географиялық ақпараттық жүйелер (ГАЖ) технологияларын қолдануға ерекше назар аударылады.
свейлдер; су эрозиясы; беткі ағын; су жинау алабы; ГАЖ технологиялары; пермакультуралық жобалау.
Авторлық құқық (c) 2026 Б.M. Айкешев (Автор)
ҚАЗАҚСТАН БОЦЫНША ЖАТЫР МОЙНЫ ОБЫРЫ: ЭПИДЕМИОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ БИОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
Мақалада жатыр мойыны обырының (ЖМО) әлемдік деңгейдегі және Қазақстан Республикасындағы эпидемиологиялық жағдайы қарастырылады. Қазіргі ғылыми деректер мен халықаралық ұйымдардың мәліметтеріне сүйене отырып, аурудың таралуы мен өлім-жітім көрсеткіштерінің әр елдегі әлеуметтік-экономикалық даму деңгейіне, медициналық көмектің қолжетімдігіне және профилактикалық шаралардың ұйымдастырылуына байланысты екені талданады. Жатыр мойыны обырының дамуына әсер ететін негізгі себептердің бірі ретінде адам папилома вирусының жоғары онкогенді типтері, соның ішінде HPV-16 және HPV-18, ерекше орын алатыны көрсетіледі. Бұл вирустың ұзақ уақыт сақталуы жатыр мойны эпителийінде патологиялық өзгерістердің пайда болуына және кейіннен қатерлі ісікке айналуына әкелуі мүмкін. Қазақстандағы эпидемиологиялық мәліметтері талдау барысында аурушаңдық көрсеткіштерінің аймақтар бойынша әркелкі екені байқалады. Мұндай айырмашылықтар көбінесе профилактикалық тексерілуге қатысу деңгейімен, скринингтік бағдарламалардың тиімді ұйымдастырылуымен және медициналық қызметтердің қолжетімділігімен байланысты болуы ықтимал. Мақалада жатыр мойны обырының алдын алуда ұйымдастырылған скринингтік бағдарламалардың, HPV-тестілердің және вакцинацияның маңыздылығы қарастырылады. Сонымен қатар, жастар арасында денсаулыққа жауапкершілікпен қарау мәдениетін қалыптсатырудың ұзақ мерзімді профилактикалық әсері талқыланады. Жүргізілген талдау нәтижелері Қазақстанда жатыр мойны обырының таралуын төмендету үшін ерте анықтауға бағытталған скринингті жетілдіру, профилактикалық бағдарламаларды кеңейту және халықтың ақпараттану деңгейін арттыру маңызды екені көрсетеді.
Авторлық құқық (c) 2026 NATURA SCIENTIA JOURNAL
BETA VULGARIS L. БЕЙІМДЕЛГІШТІК ӘЛЕУЕТІНІҢ АНАТОМИЯЛЫҚ МАРКЕРЛЕРІ: МЕЗОФИЛЛ, ИДИОБЛАСТ ЖӘНЕ ӨТКІЗГІШ ЖҮЙЕ
Мақалада Beta vulgaris L. өсімдігінің жапырағы мен тамыржемісінің морфо-анатомиялық ерекшеліктері анықталып, олардың физиологиялық белсенділік пен стресс факторларға төзімділікпен байланысы талданды. Зерттеу нысаны ретінде толық жетілген жапырақтар мен тамыржеміс үлгілері алынды. Материал Страсбургер-Флемминг әдісімен (спирт:глицерин:су = 1:1:1) фиксацияланып, кесінділер қолмен және тоңазытқыш микротомда 10–15 мкм қалыңдықта дайындалды. Микроқұрылымдық бақылаулар жарық микроскопында жүргізіліп, сызықтық өлшеулер окулярлы микрометр арқылы орындалды, нәтижелер статистикалық өңдеуден өткізілді. Жапырақ ұлпаларының айқын дифференциациясы байқалды: жоғарғы эпидермис қалыңдығы 16,3±0,4 мкм, төменгі эпидермис 14,2±0,7 мкм; бағаналы мезофилл 26,1±0,8 мкм, борпылдақ мезофилл 38,9±1,17 мкм болды. Мезофиллде қою түсті жасушаішілік қосындылары бар идиобласттар және су сақтауға бейімделген қуыстардың түзілуі тіркелді, бұл қорғаныш және су режимін тұрақтандыру қызметімен байланыстырылады. Өткізгіш шоқтар ірі және айқын, жапырақ пластинкасы бойынша тиімді зат алмасуға жағдай жасайды. Тамыржемісте перидерма жақсы дамыған, алғашқы қабық 4-5 қатарлы; паренхимада қор заттарының жиналуы байқалды (қалыңдығы 11,5±1,6 мкм). Орталық бөлікте диархты алғашқы ксилема және екінші реттік өзгерістер анықталды: өткізгіш шоқ диаметрі 187,4±2,4 мкм, ксилема түтіктері 8,4±0,1 мкм, флоэма элементтері 3,1±0,5 мкм. Қорытындылай келе, идиобласттардың болуы, су сақтайтын паренхиманың дамуы және өткізгіш жүйенің ірілігі Beta vulgaris L. өсімдігінің жоғары бейімделгіштік әлеуетін қамтамасыз ететін анатомиялық негіз ретінде қарастырылады.
КСЕРОГАЛОФИТ TAMARIX LAXA WILLD. ЖАПЫРАҚ МЕЗОФИЛЛІНІҢ ҰЙЫМДАСУЫ, ИДИОБЛАСТТАР ЖӘНЕ ТҰЗДАН АРЫЛУ МЕХАНИЗМІ
Зерттеуде Алматылық облыстың табиғи популяцияларынан (Кербұлақ шатқалы, Іле ауданы) алынған ксерогалофит Tamarix laxa Willd. өсімдігінің жапырағының морфологиясы мен анатомиялық құрылысы сипатталды. Үлгілер Страсбургер–Флемминг әдісімен (спирт:глицерин:су = 1:1:1) фиксацияланды; жапырақтың көлденең кесінділері тоңазытқыш микротомда TOS-2 (10–15 мкм) дайындалды. Микроскопиялық бақылаулар жарық микроскопымен жүргізіліп, өлшеулер окулярлы микрометр арқылы орындалды, нәтижелер статистикалық өңдеуден өткізілді. Жапырақ бетінде түкшелер жоқ, эпидермис бірқабатты, кутикуласы жақсы жетілген; устьицалар негізінен төменгі бетте орналасып, жапырақтың гипостоматикалық типін көрсетеді. Жоғарғы эпидермис жасушаларының қалыңдығы 14,8±1,7 мкм, төменгі эпидермис – 10,2±1,81 мкм. Мезофилл палисадты және борпылдақ паренхимаға жіктелген, изолатеральды/орталық типті, 2–3 қабатты; палисад паренхимасы жасушалары 23,5±0,4 мкм, борпылдақ паренхима 27,1±1,08 мкм. Төменгі эпидермис аймағында және палисад мезофиллінде су сақтайтын ұлпа элементтері байқалды; ассимиляциялық паренхимада жеке идиобласттар мен секреторлық жасушалар шоғырлары анықталды. Өткізгіш шоқтар екі қабатты хлоренхималық қапшықпен қоршалған, олардың маңында жартылай суккулентті жасушалар шоғырланады. Жапырақтың шеткі жасушаларында тұздардың жиналуы және бетінде тұз кристалдарының түзілуі тіркелді; дегидратация кезінде бұл жасушалардың ажырауы/жарылуы арқылы артық тұздың шығарылуы ықтимал механизм ретінде қарастырылады. Анықталған су жинақтаушы құрылымдар мен тұз бөлетін элементтер жапырақтың суккулентті-ксероморфты сипатын және аридті-тұзданған ортаға жоғары бейімделуін дәлелдейді.
ОРТА АЗИЯДАҒЫ AEGILOPS L. (POACEAE) ТУЫСЫНЫҢ ТҮРЛЕРІНЕ ШОЛУ
Мақалада Орта Азия елдеріндегі Aegilops L. туысы түрлерінің таралуы мен түрлік алуантүрлілігі туралы деректер ұсынылған. Далалық зерттеулердің материалдарына, әдеби деректерге және гербарий үлгілерін талдауға сүйене отырып, Орта Азияда аталған туыстың 6 түрі таралғаны көрсетілді (Aegilops cylindrica, A. crassa, A. tauschii, A. triuncialis, A. juvenalis). Aegilops kotschyi Boiss. түрі Өзбекстан флорасы үшін алғаш рет көрсетіліп отыр. Aegilops L. туысының түрлері мәдени бидайдың жабайы туыстары болып табылуымен қатар (бидай - негізгі азық-түлік дақылы), ерте көктемде жайылымдарда малмен де желінеді. Осы зерттеулердің нәтижелері флораны мониторингтеу және өңірлердің кадастрын жүргізу бойынша болашақ жұмыстарға негіз болады.
Aegilops L.; Poaceae; Орта Азия; гербарий; түрлерді анықтау кілті
ҚЫЗЫЛҚҰМ ПОПУЛЯЦИЯЛАРЫНДАҒЫ ДӘРІЛІК CALLIGONUM LEUCOCLADUM (SCHRENK) BUNGE ГЕНЕТИКАЛЫҚ ӘРТҮРЛІЛІГІН ГЕНОМДЫҚ БАҒАЛАУ
Calligonum leucocladum (Schrenk) Bunge — Орталық Азияның құрғақ және жартылай аридті аймақтарына бейімделген экологиялық маңызды шөл бұтасы. Бұл зерттеу алғаш рет генотиптеу және химометриялық профильдеу әдістерін пайдалана отырып, жоғары ажыратымдылықтағы SNP генетикалық әртүрлілігін, популяция құрылымын және фитохимиялық өзгергіштігін кешенді бағалауды қамтамасыз етті. Қызылқұм шөлінде және оған жақын аймақтарда үш географиялық оқшауланған популяциядан (P1, P2 және P3) 150 адам зерттелді. Байланыс теңсіздігін (LD) талдау рекомбинация деңгейі P1 популяциясында ең жоғары екенін көрсетті (r2 10 кб-та күрт төмендейді), ал P2 ұзақ қашықтықта күшті LD көрсетті, бұл қалыпты генетикалық оқшаулауды білдіреді. Негізгі координаттарды талдау (PCoA) жалпы генетикалық вариацияның 76,55% түсіндірді және P1 айқын дифференциациясын растады, ал P2 және P3 жақын генетикалық туыстықты көрсетті. Минималды тармақталған ағашты (MST) талдау бұл заңдылықтарды одан әрі дәлелдеді. Фитохимиялық профильдеу алғаш рет фенолдар мен флавоноидтардың жалпы санында, сондай-ақ генетикалық құрылымға сәйкес келетін антиоксиданттық қабілетте айтарлықтай популяциялық айырмашылықтарды анықтады. Нәтижелер географиялық оқшаулау, тіршілік ету ортасының бөлшектенуі және қоршаған орта стрессорлары популяциялардың алшақтығына ықпал ететінін көрсетеді. P1 популяциясының жоғары генетикалық және биохимиялық әртүрлілігі оны адаптивті белгілердің әлеуетті резервуары ретінде анықтайды. Бұл жұмыс шөл флорасын сақтау мен экологиялық қалпына келтіруді жоспарлаудың құнды негізі болып табылады.
Сalligonum leucocladum, генетическое разнообразие, популяционная генетика, адаптация к засушливым экосистемам, биология сохранения.
ТАРЫНЫҢ СОРТТАРЫ МЕН ҮЛГІЛЕРІНІҢ ЖАТЫП ҚАЛУҒА ТӨЗІМДІЛІГІН АРТТЫРУ
Бұл мақала сыйлықтар нәтижелерның зерттеу қосулы просо тары асылдандыру үшін тұруға төзімділік. Ал Ақмола аймақ болып табылады бірны ең қолайлы үшін дәнді дақылдарды өсіру, күшті​ желдер аймақта мүмкін өсімдік құрылымын қатты зақымдайды, сондықтан оны шектейді әлеуетті өнімділік. Сондықтан, өсімдіктерді селекциялау үшін тұру қарсылық, әсіресе ішінде просо тары, ол әлсіздігі бар​ сабан және тамыр жүйе маңызды және өзекті болып табылады аймақтың көбінесе жеткілікті зерттелмеген зерттеулер. Талдау Ақмола облысынан алынған 2020-2025 жылдардағы далалық деректерге негізделген. Зерттеуге әртүрлі шығу тегі бар, шетелдік және жергілікті үлгілер кіреді. Статистикалық талдау үшін мекенжай тәуекел индекс, интеграл тәуекел индекс,индекстың әлеует тұрақтылық есептелді сияқты қасиеттерге назар аудару өсімдік биіктігі (H), сабан диаметр (D),және нөмірдың түйіндер аралықтары (N), біз болды қабілеттіға анықтау ең төзімді генотиптер қосымша енгізілетін әртүрлі параметрлер бойынша ішінде өсімдік өсіру бағдарламаларға арттыру тары откізіп жібер.
Монотерпенді қосылыстардың реологиялық қасиеттері
Монотерпендер – биологиялық және химиялық қасиеттері бар ең қызықты субстраттардың бірі. Қазіргі уақытта монотерпендердің құрылымы заманауи әдістердің көмегімен толық анықталмаған. Тиісті әдебиет көздерінен алынған терпендер сериясының бірқатар өкілдері олардың химиялық белсенділігін салыстыру, электрофорез сияқты аналитикалық талдаулардағы негізгі қателіктерді болдырмау үшін реологиялық анықтаудағы кедергілерді болжау үшін қарастырылды. Олардың бірқатар қасиеттерін анықтау мақсатында монотерпен құрамы бар құрылым спектрофотометр және капиллярлық электрофорез әдістерімен зерттелді. Бұл зерттеуде тәтті апельсиннің (Citrus sinensis) эфир майларындағы монотерпендерді жедел анықтау үшін колориметриялық индикаторлық әдіс әзірленді. Капиллярлық электрофорез нәтижелері цитрус эфир майының негізгі компоненті цитраль екенін көрсетті, ол басқа монотерпендерге (лимонен, α-пинен, β-пинен және терпинолен) қарағанда түс өзгерісін көбірек тудырады. Колориметриялық индикатор цитрус эфир майларындағы және басқа цитрус негізіндегі өнімдердегі монотерпендердің тотығуын тез бағалау үшін қолдануға мүмкіндік береді.
монотерпендер, реологиялық қасиеттер, жұқа қабатты хроматография, цитраль
Авторлық құқық (c) 2025 Natura Scientia Journal
2020-2024 жж. Жайсан көлінің негізгі гидрохимиялық сипаттамасы
Осы мақала Шығыс Қазақстан облысындағы ең ірі әрі маңызды су айдындарының бірі – Жайсан көлінің гидрохимиялық сипаттамаларына кешенді талдау жүргізуге арналған. Мақалада 2024 жылдың көктемгі және күзгі маусымдарында жүргізілген далалық зерттеу нәтижелері ұсынылып, олар 2020–2023 жылдардағы мәліметтермен салыстырмалы түрде талданды. Ерекше назар еріген газдардың, биогенді қосындылардың, органикалық заттардың және судың минералдану деңгейінің динамикасын зерттеуге аударылды. Су сынамалары Тарбағатай және Күршім жағалауларындағы бекеттерде алынып, стандартты гидрохимиялық әдістерді қолдана отырып зертханалық жағдайда талданды. Сонымен қатар, алынған көрсеткіштерге маусымдық (қысқа мерзімді) және көпжылдық (ұзақ мерзімді) өзгерістерді анықтау мақсатында салыстырмалы талдау жүргізілді. Зерттеу нәтижелері бойынша, Жайсан көлінің гидрохимиялық режимі тұрақтылығымен сипатталады және балық шаруашылығы су айдындары үшін белгіленген нормативтерге сәйкес келеді. Еріген оттегінің концентрациясы жоғарылауы, минералдану деңгейінің алдыңғы жылдармен салыстырғанда төмендегені және биогенді заттар мөлшерінің біршама ауытқуы тіркелді. Су ортасының реакциясы сәл сілтілі, органикалық заттардың мөлшері төмен деңгейде. Иондық құрылымы бойынша көл гидрокарбонатты санатына, кальций тобына жататыны анықталды. Алынған мәліметтер гидробионттар тіршілігіне қолайлы жағдай жасалғанын және кешенді мониторингті жалғастыру қажеттілігін көрсетеді.
гидрохимия, Жайсан көлі, еріген газдар, биогенді қосылыстар, органикалық заттар, судың минералдануы.
Ресей Федерациясының орманды дала аймақына енгізген Allium aflatunense b.fedtsch популяциялық биологиясы
Жаңа жасыл құрылыс элементтерін әзірлеу және ландшафттық бақша өсіруде қолданылатын сәндік өсімдіктердің түрлерін кеңейту бүгінгі таңда өзекті мәселе болып қала береді. Осыған байланысты әртүрлі ландшафттық дизайндарда қолданылуы мүмкін әлеуетті енгізілген түрлерге, әсіресе көпжылдық өсімдіктерге қызығушылық артып келеді. Бұл зерттеудің мақсаттарына Allium aflatunense B.Fedtsch популяциясының биологиясын зерттеу кірді. Ресей Федерациясының орманды дала аймағына (Орталық Қара Жер аймағы, Воронеж) интродукциясы кезінде A. aflatunense ландшафт дизайнында кеңінен қолданылады, себебі ол ашық күлгін, жұлдыз тәрізді гүлдері және биік сабақтағы таңғажайып қолшатыр тәрізді гүлшоғыры. Гүлденгеннен кейін, қолшатыр тұқымдары толық піскенше сәндік құндылығын сақтайды. Осылайша, үлгілердің сәндік құндылығы бүкіл өсу кезеңінде сақталады. Зерттеу 2023 жылдан 2025 жылға дейін Воронеж мемлекеттік аграрлық университетінің Б.А. Келлер атындағы ботаникалық бағында жүргізілді. Үлгілердің онтогенезі және тұқым өндірісі зерттелді. Интродукцияның үш жылында A. aflatunense өсімдіктері үш кезеңнен және жеті онтогенетикалық күйден өтті: тұқым, көшет, жас, жетілмеген, тың, жасырын генеративті және жас генеративті. Орташа генеративті кезең 10-12 жастағы үлгілерді пайдаланып қосымша сипатталды. Мақалада барлық кезеңдердің диагностикалық ерекшеліктері мен биоморфологиялық сипаттамалары келтірілген. Интродукция жағдайында түрдің тұқым өндірісі туралы деректер де келтірілген. Орталық Чернозем аймағының орманды-дала жағдайында өсірілген A. aflatunense өсімдігінің даму ерекшеліктері түрдің интродукциясының сәттілігін көрсетеді және оны көгалдандыру үшін сәндік элемент ретінде ұсынады. Дамудың екінші жылында үлгілерде тұқым өндіруді бастау үшін, аралық қысқы кезеңде өсімдіктердің вернализациясын қолдану керек.
Allium aflatunense B.Fedtsch., интродукция, онтогенез, даму кезеңі, онтогенетикалық кезең, морфологиялық сипаттамалары, тұқым өндіру.
Солтүстік Қазақстанның орманды-дала белдеуіндегі қылқанды ағаштардың өсу ерекшеліктері: дендрохронологиялық тәсіл
Аннотация. Бұл мақала Қазақстанның орманды-дала экожүйелеріндегі климаттық өзгерістер мен антропогендік ықпал жағдайларында ағаш түрлерінің радиалды өсімі динамикасына арналған заманауи ғылыми зерттеулерге шолу ұсынады. Зерттеудің әдістемелік негізі ретінде климаттық факторлар, топырақтың экологиялық жай-күйі мен ағаш өсімдіктерінің биологиялық реакциялары арасындағы байланысты анықтауға мүмкіндік беретін дендрохронологиялық тәсілдер қарастырылады. Отандық және шетелдік әдеби дереккөздерге талдау жасау негізінде ағаштардың радиалды өсімі температураның өзгеруі, құрғақшылық, ауыр металдармен ластану және басқа да стресстік факторларға сезімтал екені көрсетілген. Древесиналық сақиналарды талдаудың негізгі әдістері, соның ішінде ARSTAN және TSAP бағдарламалық құралдары, сондай-ақ дендроклиматологияда қолданылатын статистикалық модельдер сипатталады. Зерттеу нәтижелері орман экожүйелерінің тұрақтылығын зерделеуде кешенді пәнаралық көзқарастың маңыздылығын және Қазақстанда орнықты орман пайдаланудың бейімделу стратегияларын әзірлеу үшін дендроэкологиялық зерттеулерді кеңейту қажеттілігін көрсетеді.
дендрохронология, радиалды өсім, қылқан жапырақты түрлер, орманды-дала аймағы, климаттың өзгеруі, экожүйе, жылдық шеңберлер, Солтүстік Қазақстан, экологиялық мониторинг, орман тұрақтылығы.
2020-2024 жылдардағы Өскемен су қоймасының гидрологиялық және гидрохимиялық көрсеткіштерінің динамикасы
Бұл мақалада соңғы бес жылдағы Өскемен су қоймасының гидрохимиялық және гидрологиялық режимін зерттеу нәтижелері келтірілген. Зерттеудің мақсаты – 2020-2024 жылдар аралығында Өскемен су қоймасының гидрологиялық және гидрохимиялық көрсеткіштерінің динамикасын бағалау, су сапасының өзгеру үрдістері мен гидробионттардың тіршілік ету жағдайларын айқындау болды. Зерттеу жұмыстары су деңгейі режимі бойынша жүйелі бақылаулар мен су қоймасының жоғарғы, орта және төменгі бөліктерінен көктемгі-жазғы кезеңде іріктелген су үлгілерінің зертханалық талдаулары негізінде жүргізілді. Жұмыс барысында стандартты гидрохимиялық талдау әдістерін қолдана отырып, физикалық-химиялық көрсеткіштер (pH, еріген оттегі, СО₂, органикалық заттар, биогендік заттар, минералдану) анықталды. Зерттеу нәтижелері бойынша бес жылдық кезең ішінде судың орташа жылдық деңгейі шамалы ғана өзгергені анықталды, бұл су қоймасының гидрологиялық режимінің тұрақтылығын көрсетеді. Барлық көрсеткіштер балық шаруашылығы су айдындарына арналған нормативтерге сәйкес келеді. Оттегі мөлшерінің аздап артуы мен биогендік қосылыстардың тұрақтануы үрдісі байқалды. Осылайша, Өскемен су қоймасының гидрологиялық және гидрохимиялық режимдері тұрақты болды және гидробионттардың көбеюі мен тіршілігі үшін қолайлы жағдай болды, бұл оның балық шаруашылықтық маңызы бар су айдыны ретіндегі маңыздылығын растайды.
Шығыс Қазақстан облысының жергілікті маңыздағы су айдындарының физика-географиялық және гидрохимиялық жағдайлары
Мақалада 2024 жылы Көгедай көлі мен 23 км станциясының тоғанында жүргізілген экспедициялық зерттеу материалдары пайдаланылды. Мақалада су айдындарының қысқаша физика-географиялық сипаттамалары, олардың морфометриялық көрсеткіштері мен координаталары келтірілген. Көгедай көлі мен 23 км станциясының тоғанындағы гидрохимиялық талдау нәтижелері ұсынылған, оған физика-химиялық параметрлердің, газдық тәртіптің, минералданудың, органикалық және биогендік заттардың, сондай-ақ негізгі иондардың мөлшерін бағалау кіреді. Алынған гидрохимиялық көрсеткіштер қолданыстағы балық шаруашылығы нормативтерімен салыстырылды. Зерттеудің мақсаты — су айдындарының физика-географиялық сипаттамасын жасау және олардың гидрохимиялық режиміне кешенді баға беру арқылы қазіргі гидрохимиялық жағдайын анықтау және нәтижелерді қолданыстағы балық шаруашылығы нормативтерімен салыстыру. Көгедай көлі аз сілтілік реакциясымен, оңтайлы оттегі режимімен, өте төмен тотығуымен және төмен минералдануымен сипатталады. Биогендік қосылыстардың мөлшері белгіленген нормативтерден аспаған. 23 км станциясының тоғаны да қолайлы оттегі режимімен, төмен минералдануымен және аз сілтілі реакциясымен ерекшеленеді. Биогендік қосылыстардың концентрацияларының артуы байқалмады, жалпы алғанда тоғанның жағдайы гидробионттардың тіршілігі үшін оңтайлы болып табылады.